Ηλεκτρική Εταιρεία Μεταφορών - H.E.M.

Μεταξύ 1927-1928 η ΗΕΜ προμηθεύεται από αγγλικό οίκο 125 νέα τροχιοδρομικά οχήματα (77 κινητήρια και 48 ρυμουλκούμενα) που θα αποτελέσουν τη δεύτερη γενεά των πράσινων τραμ. Κατά το 1938 η δύναμη της Εταιρείας απαρτίζεται από 122 λεωφορεία. 287 τραμ και 125 ρυμουλκούμενα. Τη χρονιά αυτή καταργείται και το περίφημο «θηρίο» της Κηφισιάς. Λίγο πριν από την Kατοχή, το 1940, η ΗΕΜ προμηθεύεται 60 μεγάλα και σύγχρονα για την εποχή τους τροχιοδρομικά οχήματα, τα «κίτρινα».

Η Kατοχή που ακολουθεί δημιουργεί μεγάλα προβλήματα και στην τροχιοδρομική υποδομή. Oταν ελευθερώθηκε η Αθήνα περισσότερα από 100 τραμ ήσαν άχρηστα. Ο πληθυσμός της πρωτεύουσας αυξάνεται κατά 500.000 νέους κατοίκους (1,5 εκατ. συνολικά) και έτσι η κυκλοφορία με τα μέσα της ΗΕΜ αυξάνεται κατά 60%, ενώ ο στόλος της έχει μειωθεί κατά 40%!

Tο ξήλωμα
Το 1916, κορυφαία χρονιά για τα τραμ στις ΗΠΑ, υπήρχαν πάνω από 1.000 εταιρείες που μετακινούσαν 11 δισ. επιβάτες το χρόνο με 80.000 οχήματα, σε γραμμές μήκους 72.000 χλμ. Ανάμεσα στο 1935 και το 1960 ξηλώνονται τα τροχιοδρομικά δίκτυα της Βόρειας Αμερικής που στο απόγειο της δόξας τους ξεπερνούσαν τα 1.100 (στην Ευρώπη υπήρχαν πάνω από 920 δίκτυα).

Η σταδιακή κατάργηση του τραμ οφείλεται αφενός στη «γήρανση» της υποδομής του αλλά και στη δράση του περιβόητου «Oil and Automobil Lobby», που το αποτελούσαν ορισμένες μεγάλες εταιρείες πετρελαιοειδών και παραγωγής αυτοκινήτων και ελαστικών (General Motors, Mack, Standard Oil, Phillips Petroleum κ.ά.). Ο σκοπός επιτεύχθηκε με την εξαγορά και απορρόφηση άνω των 80 μεγάλων δικτύων. Στη συνέχεια, ξήλωσε τα τραμ και στη θέση τους δρομολόγησε λεωφορεία. Η Ευρώπη αντιστάθηκε στην τάση αυτή η οποία, όμως, παρέσυρε ορισμένες χώρες κυρίως μετά τον πόλεμο. Στην Ελλάδα, επί υπουργίας Κ. Καραμανλή και με πρωτοβουλία του, αρχίζει το ξήλωμα του τραμ σε Αθήνα και Θεσσαλονίκη από το 1953 και ολοκληρώνεται το 1960.

(Στις 15 Οκτωβρίου στις 12 το βράδυ από την οδό Αριστείδου ξεκινά το τελευταίο δρομολόγιο τραμ στην Αθήνα, με τελευταίο προορισμό την Κολοκυνθού.) Μια γραμμή στο Πέραμα επιβίωσε ώς το 1977. Στη μέγιστη ανάπτυξή του το δίκτυο των τραμ Αθηνών - Πειραιώς - Περιχώρων, είχε συνολικό μήκος 88 χλμ., από τα οποία 20 σε αποκλειστικό διάδρομο.

Το ηλεκτροκίνητο τραμ σε 51 χρόνια εξυπηρέτησε 2.825.000.000 επιβάτες, στις δεκαέξι «γραμμές» της πρωτευούσης και των περιχώρων της - 55 εκατ. επιβάτες το χρόνο.
Τα τραμ αντικαθίστανται από τα τρόλεϊ (από το 1948 έχουμε την πρώτη γραμμή τρόλεϊ μεταξύ Πειραιά και Καστέλας).

Στα 78 χρόνια που λειτούργησε το τραμ στην πρωτεύουσα (συν 17 του Περάματος) εξυπηρέτησε αποτελεσματικά τους κατοίκους της αφού υπήρξε το πρώτο ουσιαστικό Μέσο Μαζικής Μεταφοράς. Aλλαξε τα κοινωνικά και αναπτυξιακά δεδομένα της πόλης, έδωσε ένα ιδιαίτερο χρώμα στην εικόνας της, ένα από τα στοιχεία της ταυτότητάς της. Δικαίως διεκδικεί έναν ανάλογο ρόλο στη σύγχρονη μεταολυμπιακή Αθήνα.

ΟΙ ΓΡΑΜΜΕΣ ΤΩΝ ΠΑΛΙΩΝ ΗΛΕΚΤΡΙΚΩΝ ΤΡΑΜ ΤΗΣ ΑΘΗΝΑΣ.

Οι γραμμές των παλιών ηλεκτρικών τραμ της Αθήνας (ΕΕΤΑΠΠ/ΗΕΜ) με πλάτος 1.000mm, είχαν κατά το πλείστον σημείο αφετηρίας την Ομόνοια, αλλά καθ' όλη τη διάρκεια της λειτουργίας τους (1908-1960) ενοποιούνταν κατά διάφορους συνδυασμούς, απότοκος των οποίων είναι κάποιες σημερινές γραμμές τρόλλεϋ. Οι αριθμοί χαρακτήριζαν την περιοχή του τέρματος (μερικοί διατηρούνται ακόμα σε γραμμές τρόλλεϋ, άλλοι ανακατεύτηκαν λόγω της άγνοιας και της αδιαφορίας του ΟΑΣΑ) και όταν η γραμμή ήταν ενοποιημένη, είτε γράφονταν και οι δύο αριθμοί ως κλάσμα, είτε το τράμ είχε διαφορετικό αριθμό σε κάθε μετώπη. Όταν σε μιά γραμμή υπήρχαν δρομολόγια που τερμάτιζαν σε ενδιάμεση στάση, χρησιμοποιούνταν ο αριθμός της βασικής γραμμής με μιά κόκκινη διαγραφή (με την ίδια λογική ο προορισμός ΠΑΤΗΣΙΑ των ΗΣΑΠ έχει τη διαγραφή αυτή ως τοπικό δρομολόγιο). Οι γραμμές αυτές, καθώς και οι γραμμές του Πειραιά, διαχρονικά ήταν οι παρακάτω (δεν λειτούργησαν ποτέ όλες μαζί):

ΣΥΜΠΛΕΓΜΑ ΦΑΛΗΡΩΝ
1. Ακαδημία-Καλλιθέα
1Α.Ακαδημία Νέο Φάληρο
1Β.Ακαδημία Παλαιό Φάληρο
1Γ.Παλαιό Φάληρο-Νέο Φάληρο

ΣΥΜΠΛΕΓΜΑ ΑΘΗΝΩΝ
2. Ομόνοια-Σύνταγμα-Αγγλικανική Εκκλησία (έως το 1926)
2. Ομόνοια-Κυψέλη (μετά το 1926)
3. Ομόνοια-Πατήσσια
4. Ομόνοια-Ρουφ
5. Ομόνοια-Σταθμός Λαρίσσης
6. Ομόνοια-Αχαρνών
7. Ομόνοια-Αμπελόκηποι
8. Ομόνοια-Σεπόλια
9. Ομόνοια-Πετράλωνα
10.Ιπποκράτους-Βοτανικός
11.Ιπποκράτους-Κολοκυνθού
12.Ακαδημία-Παγκράτι
13.Πεδίον Άρεως-Λεωφ.Αλεξάνδρας-Αμπελόκηποι (Θων)
14.Χαρ.Τρικούπη-Σπ.Τρικούπη-Λεωφ.Αλεξάνδρας (επεκτάθηκε ως ΘΩΝ μετά το 1926, οπότε καταργήθηκε η 13)
15.Μοναστηράκι-Μαράσλειον (έως το 1926)
16.Σύνταγμα-Ακρόπολις-Θησείον (επεκτάθηκε ως Ιπποκράτους και Θων, όταν καταργήθηκε η 14)
Το 12 του Παγκρατίου λειτούργησε με τις εξής συνενώσεις κατά καιρούς:
5/12 Σταθμός Λαρίσσης-Παγκράτι
3/12 Πλατεία Αμερικής-Παγκράτι
2/12 Κυψέλη-Παγκράτι
Η τελευταία υπήρχε λίγο πριν την κατάργηση και έδωσε τη θέση της στη γραμμή τρόλλεϋ 2 Κυψέλη-Παγκράτι που υπάρχει μέχρι σήμερα με τον ίδιο αριθμό και διαδρομή Άνω Κυψέλη-Παγκράτι-Καισαριανή, μετά από διαδοχικές επεκτάσεις. Η διαδρομή από Πλ. Κυψέλης προς Πλατεία Παγκρατίου ήταν ή ίδια με την αρχική του τρόλλεϋ (πριν τις μονοδρομήσεις της Πανεπιστημίου κλπ), δηλ. Κυψέλης-Ευελπίδων-Πατησίων (28ης Οκτωβρίου)-Πανεπιστημίου-Όλγας-Ρέμμα Ιλισσού (σημ. Βασ.Κων/νου)-Ερατοσθένους-Ευτυχίδου-Τέρμα Πλ. Παγκρατίου.

ΣΥΜΠΛΕΓΜΑ ΠΕΙΡΑΙΩΣ
17.Αγιος Βασίλειος-Νέο Φάληρο
18.Οδός Μακράς Στοάς–Νέο Φάληρο
19.Σταθμός ΣΑΠ–Φρεάττυς
20.Σταθμός ΣΑΠ–Καστέλλα–Νέο Φάληρο
21.Δημαρχείο–Εργοστάσια (μετέπειτα Αγ. Βασίλειος–Παλαμηδίου)
ΤΡΟΧΙΟΔΡΟΜΟΣ ΠΑΡΑΛΙΑΣ ΠΕΙΡΑΙΩΣ
1.Τελωνείο-Στ.ΣΑΠ-Στ.Λαρίσσης
2.Τελωνείο-Βασιλικό Περίπτερο (Ξαβέρι)
ΤΡΟΧΙΟΔΡΟΜΟΣ ΠΕΙΡΑΙΩΣ-ΠΕΡΑΜΑΤΟΣ
3.Σταθμός ΣΑΠ-Αγ.Γεώργιος
4.Σταθμός ΣΑΠ-Πέραμα

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ
* Οι γραμμές Ομονοίας-Νέου Φαλήρου και Αγ.Βασιλείου-Νέου Φαλήρου δεν ενώνονταν για να μη δημιουργηθεί γραμμή ανταγωνιστική προς τον ΣΑΠ (Σιδηρόδρομος Αθηνών-Πειραιώς μετ. ΕΗΣ/ΗΣΑΠ) βάσει των "Συμβατικών Δεσμέυσεων" που ίσχυαν από το 1925 έως το 1977.
** Οι ΕΗΣ λειτούργησαν στον Πειραιά δίκτυο τραμ γραμμής 1.435mm με τις εξής γραμμές:
*** Όλες οι γραμμές τραμ πλην της γραμμής Περάματος, καταργήθηκαν από τον μετέπειτα "εθνάρχη" μεταξύ 1953 και 1960. Η γραμμή Περάματος καταργήθηκε με την επιστροφή του "εθνάρχη" μετά τη χούντα, το 1977.
**** Τα Πατήσια και η Λάρισα τότε γράφονταν με 2 σίγμα.